Uczysz się całego rozdziału, a potem robisz test? Badania pokazują skuteczniejszy układ nauki

Nie chodzi przy tym o ponowne czytanie notatek. Ważny jest moment, w którym zamykasz książkę i próbujesz odpowiedzieć z pamięci. Psychologowie określają to jako retrieval practice, czyli ćwiczenie wydobywania informacji z pamięci. To jedna z najlepiej przebadanych strategii uczenia się.

Załóżmy, że masz do opanowania trzy części rozdziału z biologii. Możesz przeczytać je wszystkie, a później zrobić test z całego materiału. Możesz też po każdej części zatrzymać się, zamknąć książkę i spróbować przypomnieć sobie najważniejsze informacje.

W praktyce może to wyglądać tak: fragment materiału → zamknij książkę → odpowiedz z pamięci na kilka pytań → sprawdź odpowiedzi → popraw błędy → przejdź do kolejnego fragmentu.

Nie ma jednej naukowo ustalonej zasady, że taki blok powinien trwać dokładnie 20 minut ani że zawsze trzeba zadawać sobie trzy czy pięć pytań. Ważniejsze jest to, żeby materiał dzielić na sensowne części i regularnie sprawdzać, czy rzeczywiście potrafisz coś odtworzyć bez zaglądania do podręcznika.

Hilary Don, Shaun Boustani, Chunliang Yang i David Shanks przeprowadzili serię eksperymentów, w których porównali dwa sposoby rozkładania testów próbnych.

W pierwszym wariancie uczestnicy najpierw uczyli się całego materiału, a dopiero później wykonywali jeden większy test. W drugim naukę podzielono na kilka cykli: nauka fragmentu, krótki test z tego fragmentu, kolejna partia materiału i kolejny test.

W sumie przeprowadzono pięć eksperymentów. W części z nich uczestnicy uczyli się list informacji, w innych par skojarzeń. W każdym przypadku badaczy interesował przede wszystkim wynik uzyskany później, podczas końcowego sprawdzianu pamięci.

Osoby uczące się w systemie z testami wplatanymi między kolejne porcje materiału osiągały na końcu lepsze wyniki niż osoby, które zostawiały cały test na później.

Autorzy nie poprzestali na własnych pięciu eksperymentach. Przeprowadzili również metaanalizę wszystkich dostępnych badań porównujących oba sposoby.

Objęła ona 19 badań, a przewaga testów wplatanych w proces uczenia się wyniosła g = 0,25, przy 95-procentowym przedziale ufności od 0,09 do 0,42. To niewielki efekt, więc nie oznacza, że samo przesunięcie kilku pytań nagle podwoi wyniki ucznia. Pokazuje jednak, że sam sposób rozłożenia prób przypominania może mieć znaczenie dla późniejszego odtwarzania materiału.

Warto też pamiętać, że badania wykorzystywały stosunkowo kontrolowane zadania pamięciowe. Nie były to eksperymenty, w których uczniowie przygotowywali się do prawdziwego sprawdzianu z historii czy biologii. Wyniki można więc rozsądnie wykorzystać jako wskazówkę do nauki, ale nie jako gwarancję konkretnej poprawy ocen.

Kiedy po raz trzeci czytasz tę samą definicję, może wydawać ci się znajoma. To jednak nie to samo co umiejętność samodzielnego jej odtworzenia.

Retrieval practice zmusza pamięć do wykonania dokładnie tego zadania, które będzie potrzebne później: odnalezienia informacji bez podpowiedzi.

Jeśli przeczytasz pytanie „Jakie są funkcje układu limfatycznego?”, zamkniesz podręcznik i spróbujesz odpowiedzieć, ćwiczysz wydobywanie wiedzy. Samo ponowne spojrzenie na odpowiedź nie daje tego samego efektu.

Duży przegląd opublikowany w Nature Reviews Psychology pokazuje, że retrieval practice oraz rozkładanie powtórek w czasie mogą poprawiać uczenie się w wielu dziedzinach, grupach wiekowych i warunkach edukacyjnych.

Badanie Don i współpracowników sugeruje jeszcze jeden ciekawy mechanizm. Krótki test po pierwszej części materiału może nie tylko wzmacniać pamięć tego, czego już się nauczyliśmy, ale również ułatwiać uczenie się informacji pojawiających się później.

Zjawisko to jest znane jako forward testing effect. Autorzy wskazują, że może ono w dużej mierze wyjaśniać przewagę testów wykonywanych pomiędzy kolejnymi partiami materiału. To jednak sugerowany mechanizm, a nie dowód, że w każdej sytuacji odpowiada on za cały efekt.

W praktyce można to rozumieć bardzo prosto. Krótka próba przypomnienia pierwszego tematu oddziela go od kolejnego i zmusza mózg do uporządkowania tego, co już zostało poznane.

W piątym eksperymencie autorzy zauważyli coś szczególnie praktycznego: przewaga testów wplatanych w naukę znikała, gdy pytania były zbyt łatwe.

To nie znaczy, że test powinien być ekstremalnie trudny. Chodzi raczej o to, żeby odpowiedź wymagała realnej próby przypomnienia sobie informacji, zamiast sprowadzać się do oczywistego rozpoznania.

Dlatego pytanie „Czy mitochondrium jest częścią komórki?” będzie zwykle mniej wymagające niż „Jaką funkcję pełni mitochondrium i dlaczego jest ważne dla komórki?”.

Najprościej po przeczytaniu fragmentu materiału zamknąć książkę i spróbować odpowiedzieć na własne pytania.

Po historii mogą to być: „Co się wydarzyło?”, „Dlaczego do tego doszło?”, „Jakie były skutki?” i „Które daty lub nazwiska trzeba znać?”.

Po biologii: „Jak działa ten proces?”, „Jakie ma etapy?”, „Czym różni się A od B?”.

Przy nauce języka można spojrzeć na polskie słowo i spróbować podać obcy odpowiednik bez zaglądania do fiszki.

Dobrym rozwiązaniem jest również czysta kartka. Po zamknięciu książki zapisz wszystko, co pamiętasz z danego fragmentu, a dopiero później porównaj to z materiałem.

To właśnie jedna z największych zalet takiego sposobu nauki. Błąd pojawia się wtedy, gdy masz jeszcze czas go poprawić, a nie dopiero na sprawdzianie.

Jeżeli nie potrafisz odpowiedzieć, sprawdź prawidłową informację, przeczytaj potrzebny fragment jeszcze raz i po pewnym czasie spróbuj ponownie.

Samo sprawdzenie odpowiedzi ma znaczenie, bo pozwala skorygować błędne skojarzenie i uzupełnić brakującą wiedzę. Retrieval practice nie polega na wielokrotnym zgadywaniu bez informacji zwrotnej.

Jest jeszcze drugi element, o którym łatwo zapomnieć. To, że dziś potrafisz odpowiedzieć poprawnie, nie oznacza automatycznie, że za tydzień również będziesz to pamiętać.

Dlatego skuteczne może być połączenie prób przypominania z powtórkami rozłożonymi w czasie. Przegląd Carpenter, Pan i Butler pokazuje, że spacing i retrieval practice wzajemnie się uzupełniają.

Jeszcze dalej idzie technika nazywana successive relearning. Polega na ćwiczeniu informacji do momentu poprawnego odtworzenia, a następnie ponownym osiąganiu poprawnej odpowiedzi podczas kolejnych sesji oddzielonych przerwami.

W praktyce: dziś uczysz się definicji i potrafisz ją powiedzieć bez zaglądania. Jutro próbujesz ponownie. Po kilku dniach robisz to jeszcze raz.

Nie trzeba tworzyć skomplikowanego systemu. Załóżmy, że masz trzy tematy do powtórzenia.

Przeczytaj pierwszy fragment i spróbuj z pamięci odpowiedzieć na kilka pytań. Sprawdź błędy. Zrób to samo z drugim i trzecim tematem. Na końcu spróbuj bez książki odtworzyć najważniejsze informacje ze wszystkich trzech części.

Jeśli sprawdzian jest dopiero za kilka dni, następnego dnia nie zaczynaj automatycznie od ponownego czytania całego rozdziału. Najpierw sprawdź, ile jesteś w stanie przypomnieć sobie bez pomocy. Dopiero tam, gdzie pojawiają się luki, wróć do podręcznika.

Najważniejsza zmiana jest więc bardzo prosta: nie traktuj testu wyłącznie jako sprawdzianu na końcu nauki. Krótkie próby przypominania mogą być częścią samego uczenia się.

Źródła:

Don H.J., Boustani S., Yang C., Shanks D.R., A grain of truth in the grain size effect: Retrieval practice is more effective when interspersed during learning, Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 2024, pięć eksperymentów oraz metaanaliza 19 badań.

Carpenter S.K., Pan S.C., Butler A.C., The science of effective learning with spacing and retrieval practice, Nature Reviews Psychology, 2022.

Rawson K.A., Dunlosky J., Successive Relearning: An Underexplored but Potent Technique for Obtaining and Maintaining Knowledge, Current Directions in Psychological Science, 2022.

Czytaj także: Jak działa pałac pamięci? Ta technika pamięci ma ponad 2 tys. lat.