Jedne słowa zapominasz, inne bolą latami. Dlaczego?

Dlaczego jedne wspomnienia pozostają tak wyraźne, a inne szybko się zacierają? Naukowcy z Uniwersytetu Yale odkryli, w jaki sposób hormon stresu wpływa na pracę mózgu i pomaga utrwalać doświadczenia związane z emocjami.

Ktoś skrytykował Cię podczas rodzinnego spotkania. Minęło kilka lat, ale nadal pamiętasz jego słowa. Być może potrafisz nawet odtworzyć ton głosu rozmówcy i własną reakcję. Jednocześnie wiele miłych, lecz zwyczajnych rozmów z tego samego okresu dawno zniknęło z pamięci.

Podobnie bywa z innymi wydarzeniami. Pamiętamy moment otrzymania ważnej wiadomości, pierwsze spotkanie z bliską osobą czy szczególnie stresującą sytuację w pracy. Znacznie trudniej przypomnieć sobie, co robiliśmy w przypadkowy wtorek kilka miesięcy temu.

Jednym z powodów może być sposób, w jaki mózg reaguje na emocje. Gdy jakieś wydarzenie wywołuje silne poruszenie, uruchamiają się procesy, które wpływają na jego zapamiętywanie. Ważną rolę odgrywa w nich kortyzol, hormon wydzielany między innymi podczas stresu.

Badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w czasopiśmie "Science Advances" przeprowadził zespół naukowców związanych z Uniwersytetem Yale. W październiku 2026 roku wyniki zostały szerzej przedstawione w materiale popularnonaukowym.

W eksperymencie uczestniczyło 26 młodych dorosłych. Każda osoba brała udział w dwóch sesjach. Podczas jednej otrzymywała hydrokortyzon, czyli substancję odpowiadającą naturalnemu kortyzolowi, a podczas drugiej placebo.

Następnie uczestnicy oglądali zdjęcia podczas badania aktywności mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego. Część obrazów przedstawiała napoje alkoholowe, które w tej grupie wywoływały silniejsze reakcje emocjonalne. Pozostałe pokazywały neutralne przedmioty codziennego użytku, na przykład wyposażenie domu. Obrazy łączono również ze zdjęciami różnych miejsc.

Uczestnicy oceniali, jak silne emocje wywołują oglądane materiały. Po 24 godzinach naukowcy sprawdzali, które z nich zostały zapamiętane. Dzięki temu mogli porównać, jak ta sama osoba zapamiętuje informacje przy podwyższonym poziomie kortyzolu i bez dodatkowej dawki hormonu.

Wyniki pokazały, że pod wpływem kortyzolu uczestnicy lepiej zapamiętywali obrazy, które wywoływały u nich silniejsze emocje. Naukowcy zaobserwowali również zmiany w sposobie współpracy różnych obszarów mózgu.

Szczególnie interesujące okazały się połączenia między sieciami odpowiedzialnymi za rozpoznawanie emocjonalnego znaczenia wydarzeń a tymi, które uczestniczą w tworzeniu wspomnień. Pod wpływem kortyzolu ich aktywność była bardziej zsynchronizowana, a sieci związane z pamięcią silniej reagowały na informacje budzące emocje.

Można to porównać do nadawania niektórym doświadczeniom wyższego priorytetu. Spośród wielu informacji docierających do nas każdego dnia mózg wybiera te, które wydają się szczególnie ważne. Emocje mogą sprawiać, że właśnie takie wydarzenia zostają zapamiętane dokładniej.

Co ciekawe, kortyzol nie poprawiał pamięci wszystkich oglądanych materiałów w jednakowym stopniu. Największe znaczenie miało to, jak silne emocje wywoływał dany obraz.

Przykre słowa, upokarzająca sytuacja czy nieprzyjemne spotkanie często wiążą się z silnymi emocjami. To właśnie emocjonalny charakter wydarzenia może sprawiać, że zostaje ono mocniej utrwalone w pamięci.

Znaczenie ma jednak nie tylko strach, smutek czy złość. Podobnie możemy zapamiętywać chwile wielkiej radości, wzruszenia lub ekscytacji. Pierwszy pocałunek, narodziny dziecka, niespodziewana dobra wiadomość czy długo wyczekiwane spotkanie również potrafią pozostać w pamięci przez wiele lat.

Badacze z Yale skupili się na mechanizmie zapamiętywania obrazów wywołujących emocje, a nie na wspomnieniach przykrych rozmów. Sprawdzali też pamięć następnego dnia, dlatego ich odkrycie stanowi jeden z elementów szerszej wiedzy o tym, dlaczego niektóre wydarzenia pamiętamy tak długo.

Na trwałość wspomnień wpływa również to, jak często do nich wracamy, jakie mają dla nas znaczenie i z czym kojarzą się w późniejszym życiu.

Stres najczęściej kojarzymy z trudnościami w koncentracji. Wystarczy przypomnieć sobie egzamin, podczas którego nagle zapominamy odpowiedzi na pytanie, choć wcześniej dobrze znaliśmy materiał.

Badanie Yale pokazuje jednak drugą stronę tego zjawiska. W określonych warunkach kortyzol może pomagać w zapamiętywaniu informacji, które wywołują emocje i wydają się szczególnie istotne.

Elizabeth Goldfarb, jedna z autorek badania, zwróciła uwagę, że podczas nauki w stresujących okolicznościach pomocne może być odnalezienie w materiale czegoś interesującego, ekscytującego lub osobiście ważnego.

Zamiast mechanicznie powtarzać informacje, można spróbować połączyć je z własnym doświadczeniem, ciekawą historią albo konkretnym przykładem. Taki sposób nauki angażuje uwagę i nadaje materiałowi większe znaczenie.

Nie ma natomiast powodu, by celowo wywoływać stres w celu poprawy pamięci. Długotrwałe napięcie może utrudniać koncentrację, pogarszać sen i negatywnie wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Każdego dnia docierają do nas ogromne ilości informacji. Rozmawiamy z ludźmi, przeglądamy wiadomości, wykonujemy powtarzalne czynności i obserwujemy otoczenie. Gdyby mózg jednakowo dokładnie utrwalał każdy szczegół, trudno byłoby odnaleźć w pamięci to, co rzeczywiście istotne.

Dlatego wiele codziennych doświadczeń szybko się zaciera. Zwykła rozmowa o pogodzie czy zakupach może nie wywołać wystarczającego zainteresowania, by pozostawić wyraźne wspomnienie.

Zupełnie inaczej zapamiętujemy wydarzenia, które nas zaskoczyły, przestraszyły lub wzruszyły. Silne emocje skupiają uwagę, a kortyzol może dodatkowo wpływać na sposób zapisywania takich doświadczeń w pamięci.

Odkrycie naukowców z Yale pokazuje, że pamięć nie jest prostym zapisem przeszłości. To proces, w którym ogromną rolę odgrywa znaczenie przypisywane wydarzeniom. Właśnie dlatego niektóre chwile pozostają z nami wyjątkowo długo, podczas gdy inne znikają niemal bez śladu.

Źródła

• Huang Y. i współautorzy, "Dynamic brain mechanisms supporting salient memories under cortisol", Science Advances, 2025.
• Yale University, materiał o wpływie kortyzolu na pamięć emocjonalną, październik 2026.
• ScienceDaily, "Yale scientists discover how stress changes the brain to make memories stronger", październik 2026.