Dlaczego mamy déjà vu? Mózg rozpoznaje coś, czego nie pamiętamy

Czym jest déjà vu i dlaczego wydaje się tak prawdziwe?Czym jest déjà vu i dlaczego wydaje się tak prawdziwe?
Źródło zdjęć: © Licencjodawca

Wchodzisz do nieznanego miejsca i nagle pojawia się wrażenie, że wszystko już kiedyś się wydarzyło. Rozmowa, otoczenie, a nawet układ przedmiotów wydają się znajome, choć sytuacja jest zupełnie nowa. Naukowcy od lat badają déjà vu, a jednym z wyjaśnień jest konflikt między poczuciem znajomości a świadomością, że dane doświadczenie jest nowe.

Czym jest déjà vu i dlaczego wydaje się tak prawdziwe?

Déjà vu oznacza po francusku "już widziane". To krótkotrwałe wrażenie, że obecna sytuacja wydarzyła się wcześniej, mimo że nie potrafimy przypomnieć sobie, kiedy miałoby to nastąpić.

W grudniu 2023 roku w czasopiśmie "Neuroscience & Biobehavioral Reviews" ukazał się przegląd badań przygotowany przez Courtney Aitken, Ines Jentzsch i Akirę O'Connora z University of St Andrews. Autorzy przeanalizowali zjawisko déjà vu w kontekście pamięci rozpoznawczej i kontroli poznawczej.

Według przedstawionej przez nich koncepcji déjà vu wiąże się z konfliktem między poczuciem znajomości a świadomością, że dana sytuacja jest nowa.

Akira O'Connor wyjaśnił to w rozmowie przytoczonej przez "Psychology Today":

"Déjà vu to konflikt między odczuciem znajomości a świadomością, że jest ono błędne".

— Akira O'Connor, University of St Andrews, "Psychology Today", aktualizacja 20 grudnia 2023 r. (tłumaczenie z języka angielskiego).

W rozpoznawaniu znajomych sytuacji uczestniczą między innymi struktury płatów skroniowych, związane z pamięcią. Badania neuroobrazowe wskazują również na aktywność obszarów czołowych, które biorą udział w wykrywaniu sprzecznych informacji.

Jedna z hipotez zakłada, że właśnie ta kontrola pozwala nam zauważyć, iż silne poczucie znajomości nie pasuje do rzeczywistego doświadczenia. Mechanizm ten nie został jednak ostatecznie wyjaśniony.

Skąd wzięło się déjà vu? Historia zjawiska sięga XIX wieku

Choć déjà vu kojarzy się ze współczesną neurologią, próby wyjaśnienia tego zjawiska podejmowano już w XIX wieku. W 1844 roku brytyjski lekarz Arthur Ladbroke Wigan opisywał doświadczenia przypominające déjà vu, wiążąc je z funkcjonowaniem mózgu.

W 1876 roku francuski filozof Émile Boirac przedstawił w czasopiśmie "Revue Philosophique" doświadczenie polegające na rozpoznawaniu czegoś, co widzi się po raz pierwszy. To właśnie jemu najczęściej przypisuje się wprowadzenie określenia déjà vu. Historycy nauki zwracają jednak uwagę, że nie ma pewności, czy Boirac rzeczywiście posłużył się tym terminem w swojej publikacji.

Ważnym momentem był rok 1896, kiedy francuski psychiatra François-Léon Arnaud opisał przypadek pacjenta przekonanego, że bieżące wydarzenia już wcześniej przeżył. Publikacja przyczyniła się do upowszechnienia terminu déjà vu w środowisku medycznym.

Opisany przez Arnauda przypadek różnił się jednak od zwykłego, krótkotrwałego déjà vu. Pacjent był trwale przekonany, że wydarzenia się powtarzają. Współcześni badacze zaliczają takie doświadczenia do innych zaburzeń pamięci.

Podobieństwo przestrzenne może sprzyjać déjà vu.
Podobieństwo przestrzenne może sprzyjać déjà vu. © Licencjodawca

Z czasem déjà vu zaczęto badać nie tylko w kontekście neurologii i psychiatrii, ale również psychologii poznawczej. Obecnie naukowcy wykorzystują eksperymenty dotyczące pamięci, wirtualną rzeczywistość i badania aktywności mózgu, aby ustalić, skąd bierze się nagłe poczucie znajomości nieznanej sytuacji.

Dlaczego nieznane miejsce może wydawać się znajome?

Jedno z wyjaśnień déjà vu dotyczy podobieństwa między obecną sytuacją a wcześniejszym doświadczeniem, którego nie potrafimy świadomie przywołać.

W 2012 roku zespół Anne Cleary z Colorado State University opublikował w czasopiśmie "Consciousness and Cognition" wyniki eksperymentów wykorzystujących wirtualną rzeczywistość.

Dlaczego déjà vu częściej zdarza się młodym ludziom?
Dlaczego déjà vu częściej zdarza się młodym ludziom? © Licencjodawca

Uczestnicy oglądali trójwymiarowe sceny, a następnie trafiali do nowych miejsc. Część z nich miała podobny układ przestrzenny do wcześniej widzianych, choć znajdowały się w nich inne obiekty. Badacze sprawdzali, czy podobieństwo rozmieszczenia elementów wystarczy, aby wywołać poczucie znajomości, nawet jeśli uczestnik nie przypomina sobie wcześniejszej sceny.

Autorzy opisali wyniki następująco:

"Oceny znajomości i zgłoszenia déjà vu były wyższe niż w przypadku całkowicie nowych scen".

— Anne Cleary i współpracownicy, "Consciousness and Cognition", 2012 r. (fragment streszczenia badania, tłumaczenie z języka angielskiego).

Może to wyjaśniać sytuację, w której wchodzimy po raz pierwszy do mieszkania znajomego, ale jego układ wydaje się dziwnie znajomy. Rozmieszczenie mebli, drzwi czy okien może przypominać miejsce widziane wcześniej, choć nie pamiętamy już tego podobieństwa.

Eksperyment potwierdził, że podobieństwo przestrzenne może sprzyjać déjà vu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie przypadki tego zjawiska mają tę samą przyczynę.

Dlaczego déjà vu częściej zdarza się młodym ludziom?

Z przeglądu badań opublikowanego w 2023 roku wynika, że déjà vu jest częściej zgłaszane przez młodych dorosłych niż przez osoby starsze. Jego częstotliwość zwykle zmniejsza się wraz z wiekiem. Autorzy zwrócili uwagę, że podobny przebieg obserwuje się w przypadku niektórych funkcji poznawczych odpowiedzialnych za wykrywanie konfliktów między informacjami.

Możliwe więc, że déjà vu jest związane nie tylko z samym poczuciem znajomości, ale również ze zdolnością zauważania, że coś w tym odczuciu się nie zgadza.

W takim ujęciu doświadczenie déjà vu nie musi oznaczać błędu pamięci. Może pojawiać się wtedy, gdy mózg wykrywa niezgodność między sygnałem znajomości a wiedzą o aktualnej sytuacji. Nie ustalono jednak jednoznacznie, dlaczego wraz z wiekiem déjà vu staje się rzadsze.

Znaczenie mogą mieć również zmęczenie i stres. W artykule opublikowanym w "Psychology Today" wskazano, że wyczerpanie może sprzyjać zakłóceniom w przetwarzaniu informacji. Dokładny wpływ tych czynników na występowanie déjà vu pozostaje jednak niejasny.

Czy déjà vu może powstać przez chwilowe rozproszenie uwagi?

Jedna z teorii zakłada, że déjà vu może pojawić się wtedy, gdy mózg dwukrotnie przetwarza tę samą sytuację. Pierwsze spojrzenie jest krótkie lub nieuważne, dlatego nie zostaje w pełni świadomie zarejestrowane. Gdy po chwili ponownie skupiamy wzrok na tym samym otoczeniu, może pojawić się wrażenie, że widzieliśmy je już wcześniej.

Takie wyjaśnienie określa się jako teorię podzielonej percepcji (split perception). Opisano ją między innymi w Verywell Mind. Zakłada ona, że pierwsza, niepełna obserwacja może pozostawić ślad, który podczas kolejnego spojrzenia wywołuje poczucie znajomości.

Przykładowo podczas rozmowy można przelotnie spojrzeć na pomieszczenie, nie zwracając uwagi na jego szczegóły. Kiedy chwilę później ponownie się na nie spojrzy, otoczenie może wydać się zaskakująco znajome.

Jest to jedna z hipotez wyjaśniających déjà vu. Nie udowodniono, że właśnie taki mechanizm odpowiada za większość przypadków tego zjawiska.

Czy déjà vu może mieć związek ze snami?

Niektóre osoby podczas déjà vu odnoszą wrażenie, że obecną sytuację widziały wcześniej we śnie. Związek między snami a poczuciem znajomości był przedmiotem badań, choć nie ustalono, jak często rzeczywiście odpowiada za déjà vu.

W przeglądzie badań Alana Browna z 2004 roku opisano relacje osób, które łączyły doświadczenia déjà vu ze wcześniejszymi snami. Jedna z hipotez zakłada, że fragment zapamiętanego snu może przypominać późniejszą sytuację na jawie.

Problem polega na tym, że wspomnienia snów są często niepełne. Możemy pamiętać pojedyncze obrazy, miejsca lub emocje, ale nie potrafimy odtworzyć całej historii. Kiedy rzeczywiste wydarzenie przypomina taki fragment, może pojawić się silne poczucie znajomości.

Podobieństwo między snem a późniejszym wydarzeniem może wywołać wrażenie, że dana sytuacja była już wcześniej znana. Naukowcy wciąż badają, jaką rolę w powstawaniu déjà vu odgrywają wspomnienia snów.

Kiedy déjà vu może być objawem choroby?

U zdrowych osób sporadyczne, krótkotrwałe déjà vu zazwyczaj nie jest powodem do niepokoju. Podobne wrażenia mogą jednak pojawiać się również podczas napadów padaczkowych, szczególnie tych rozpoczynających się w płacie skroniowym.

Według NHS inform intensywne poczucie, że obecna sytuacja wydarzyła się wcześniej, może być jednym z objawów napadu ogniskowego.

Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na epizody déjà vu, którym towarzyszą:

  • nietypowe zapachy lub smaki, których źródła nie można ustalić;
  • nagłe, intensywne uczucie lęku;
  • dziwne uczucie narastające w żołądku;
  • chwilowe zaburzenia świadomości lub kontaktu z otoczeniem;
  • mimowolne ruchy, drgania mięśni lub powtarzające się automatyczne czynności.

Powtarzające się epizody o podobnym przebiegu, szczególnie połączone z takimi objawami, wymagają konsultacji lekarskiej. Samo okazjonalne déjà vu nie oznacza jednak padaczki.

Badania nad déjà vu pokazują, że poczucie znajomości nie zawsze musi wynikać z przypomnienia sobie konkretnego wydarzenia. Mózg może rozpoznać podobieństwo do wcześniejszego doświadczenia, nawet jeśli nie potrafimy wskazać jego źródła. Jednocześnie możemy zdawać sobie sprawę, że obecna sytuacja jest dla nas zupełnie nowa.

Źródła:

  1. Aitken C.B.A., Jentzsch I., O'Connor A.R., "Towards a conflict account of déjà vu: The role of memory errors and memory expectation conflict in the experience of déjà vu", "Neuroscience & Biobehavioral Reviews", grudzień 2023, tom 155, 105467. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2023.105467.
  2. Cleary A.M. i wsp., "Familiarity from the configuration of objects in 3-dimensional space and its relation to déjà vu: A virtual reality investigation", "Consciousness and Cognition", czerwiec 2012, 21(2), s. 969–975. DOI: 10.1016/j.concog.2011.12.010.
  3. Kennedy J.J., McGrogan M., "The Fascinating Science of Déjà Vu", "Psychology Today", 20 grudnia 2023 r.
  4. NHS inform, "Epilepsy", informacje o objawach napadów ogniskowych.

Wybrane dla Ciebie