Kawa a pamięć. Naukowcy przeanalizowali dane ponad 131 tys. osób

Najważniejsze wnioski:

• 131 821 osób – tyle uczestników objęło wieloletnie badanie opublikowane w "JAMA" w 2026 roku.
• 18 proc. niższe względne ryzyko demencji zaobserwowano w grupie pijącej najwięcej kawy z kofeiną w porównaniu z grupą o najniższym spożyciu.
• 2–3 filiżanki kawy dziennie – przy takiej ilości obserwowano najsilniejszy związek z niższym ryzykiem demencji.
• Kawa bezkofeinowa – nie wykazano dla niej podobnej zależności.
• Kawa nie zapobiega demencji w udowodniony sposób – badanie wykazało zależność, ale nie potwierdziło związku przyczynowo-skutkowego.

W lutym 2026 roku w czasopiśmie "JAMA" opublikowano wyniki dużego badania dotyczącego związku spożywania kawy i herbaty ze zdrowiem mózgu. Naukowcy przeanalizowali dane 131 821 kobiet i mężczyzn uczestniczących w dwóch amerykańskich projektach badawczych: Nurses' Health Study oraz Health Professionals Follow-Up Study.

Uczestników obserwowano przez okres sięgający 43 lat, a mediana czasu obserwacji wyniosła 36,8 roku. W tym czasie odnotowano 11 033 przypadki demencji. Informacje o spożyciu kawy i herbaty zbierano co dwa–cztery lata za pomocą kwestionariuszy żywieniowych.

Po uwzględnieniu innych czynników osoby należące do grupy o najwyższym spożyciu kawy zawierającej kofeinę miały o 18 proc. niższe względne ryzyko demencji niż uczestnicy z grupy o najniższym spożyciu. Wynik przedstawiono jako współczynnik ryzyka HR 0,82, z 95-procentowym przedziałem ufności od 0,76 do 0,89.

Najsilniejszy związek z niższym ryzykiem demencji obserwowano przy spożyciu około dwóch–trzech filiżanek kawy z kofeiną dziennie. W badaniu jedna filiżanka odpowiadała około 237 ml napoju, a więc znacznie więcej niż typowa porcja espresso.

Podobne zależności zaobserwowano w przypadku herbaty, szczególnie przy spożyciu około jednej–dwóch filiżanek dziennie. Osoby pijące więcej kawy z kofeiną rzadziej zgłaszały również subiektywne pogorszenie pamięci, a w części badanej grupy osiągały nieco lepsze wyniki testów funkcji poznawczych.

Badanie miało jednak charakter obserwacyjny. Naukowcy wykazali związek między spożywaniem kawy a ryzykiem demencji, ale nie udowodnili, że picie kawy zapobiega chorobie.

W badaniu opublikowanym w "JAMA" nie stwierdzono podobnego związku między spożywaniem kawy bezkofeinowej a niższym ryzykiem demencji.

Może to sugerować znaczenie kofeiny, ale nie dowodzi, że jest ona jedynym składnikiem odpowiedzialnym za obserwowane różnice. Kawa zawiera również liczne związki biologicznie czynne, w tym polifenole i kwasy chlorogenowe, których właściwości są przedmiotem badań.

Wcześniejsze publikacje naukowe nie dawały jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy kawa chroni przed pogorszeniem pamięci. W przeglądzie systematycznym opublikowanym w 2015 roku w "The Journal of Nutrition, Health & Aging" badacze wskazywali, że część analiz sugerowała korzystny związek spożywania kawy, herbaty i kofeiny z funkcjami poznawczymi w starszym wieku. Nie obserwowano go jednak we wszystkich badaniach.

Różnice między wynikami mogą wynikać między innymi z czasu obserwacji, wieku uczestników, ilości spożywanej kofeiny oraz sposobu oceny pamięci i innych funkcji poznawczych.

Na podstawie dostępnych danych nie można więc stwierdzić, że kawa bezkofeinowa jest szkodliwa dla pamięci lub że zastąpienie jej zwykłą kawą zmniejszy ryzyko demencji.

Kofeina wpływa na pracę mózgu przede wszystkim przez blokowanie receptorów adenozyny. Adenozyna uczestniczy w regulacji snu i czuwania, a jej działanie sprzyja narastaniu senności.

Po wypiciu kawy kofeina ogranicza wpływ adenozyny na określone receptory. Dzięki temu może przejściowo zmniejszać zmęczenie, zwiększać czujność i poprawiać zdolność koncentracji.

Nie oznacza to jednak, że każda dodatkowa filiżanka poprawia pamięć. Działanie kofeiny zależy między innymi od przyjętej dawki, indywidualnej wrażliwości oraz tego, czy dana osoba regularnie pije kawę.

Istotna jest również pora jej spożywania. Kofeina wypita późnym popołudniem lub wieczorem może utrudniać zasypianie i pogarszać jakość snu. Niedobór snu z kolei niekorzystnie wpływa na uwagę, zapamiętywanie i zdolność przetwarzania informacji.

Krótkotrwała poprawa koncentracji po kawie nie jest zatem dowodem na długotrwałą ochronę mózgu przed chorobami neurodegeneracyjnymi.

Wyniki badań nie stanowią podstawy do zalecania picia większej ilości kawy w celu zapobiegania demencji. Osoby, które dobrze tolerują kofeinę, mogą uwzględniać kawę w codziennej diecie, ale nie powinny traktować jej jako środka chroniącego przed chorobą Alzheimera.

U części osób kofeina może wywoływać:

• niepokój,
• kołatanie serca,
• problemy ze snem,
• dolegliwości żołądkowe.

Jej ilość zależy od rodzaju kawy, wielkości porcji i sposobu przygotowania napoju.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazuje, że dla większości zdrowych dorosłych spożycie do 400 mg kofeiny dziennie ze wszystkich źródeł nie budzi obaw dotyczących bezpieczeństwa. Nie jest to jednak zalecana dawka ani ilość, którą należy osiągać. W przypadku kobiet w ciąży lub karmiących piersią EFSA wskazuje niższy poziom — do 200 mg dziennie.

Znacznie lepiej udokumentowane znaczenie dla ograniczania ryzyka demencji mają regularna aktywność fizyczna, kontrolowanie ciśnienia tętniczego, niepalenie tytoniu, leczenie cukrzycy i dbanie o ogólny stan zdrowia.

Regularne picie kawy wiązało się w części badań z niższym ryzykiem demencji. Nie wiadomo jednak, czy odpowiada za to sama kawa, czy również inne nawyki badanych osób. Nie ma dowodów, że picie kawy zapobiega chorobie Alzheimera.

Źródła

1. Zhang Y., Liu Y., Li Y. i wsp., "Coffee and Tea Intake, Dementia Risk, and Cognitive Function", "JAMA", 2026, 335(11), s. 961–974. DOI: 10.1001/jama.2025.27259.
2. Panza F. i wsp., "Coffee, Tea, and Caffeine Consumption and Prevention of Late-Life Cognitive Decline and Dementia: A Systematic Review", "The Journal of Nutrition, Health & Aging", 2015, 19(3), s. 313–328. DOI: 10.1007/s12603-014-0563-8.
3. EFSA NDA Panel, "Scientific Opinion on the Safety of Caffeine", "EFSA Journal", 2015, 13(5), 4102. DOI: 10.2903/j.efsa.2015.4102.
4. Alzheimer's Society, "Diet and dementia" oraz "Reduce your risk of dementia", materiały edukacyjne dotyczące żywienia i ograniczania ryzyka demencji.