Ta sama piosenka ciągle gra ci w głowie? Naukowcy wiedzą dlaczego

Badania pokazują, że niektóre utwory mają cechy sprzyjające ich zapamiętywaniu, ale znaczenie mają również emocje, wspomnienia i częstotliwość słuchania muzyki.

Zjawisko określane naukowo jako involuntary musical imagery polega na mimowolnym przypominaniu sobie fragmentów muzyki. Nie trzeba przy tym słuchać utworu ani świadomie próbować go odtworzyć.

David Silbersweig, profesor psychiatrii Harvard Medical School, wyjaśniał w rozmowie z "The Harvard Gazette", że zazwyczaj jest to krótki, około 20-sekundowy fragment melodii, który automatycznie pojawia się w świadomości i wielokrotnie się powtarza.

W procesie tym uczestniczą sieci mózgowe związane z przetwarzaniem dźwięków, pamięcią i emocjami. Znaczenie mają między innymi kora słuchowa, hipokamp oraz obszary odpowiedzialne za reakcje emocjonalne. To pomaga wyjaśnić, dlaczego piosenka kojarząca się z ważnym wydarzeniem może wracać do nas nawet po długim czasie.

W badaniu opublikowanym w 2017 roku w czasopiśmie "Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts" zespół kierowany przez psycholożkę Kelly Jakubowski wykorzystał odpowiedzi 3000 uczestników, którzy wskazywali piosenki najczęściej pojawiające się w ich głowach.

Następnie badacze wybrali 100 często wymienianych utworów i porównali je ze 100 piosenkami o podobnej popularności i stylu muzycznym, których uczestnicy nie wskazywali jako zapętlających się melodii. Analizowano między innymi tempo oraz sposób, w jaki dźwięki wznoszą się i opadają.

Utwory częściej zapadające w pamięć miały kilka charakterystycznych cech:

• Szybsze tempo – średnio około 124 uderzeń na minutę, w porównaniu z około 116 w grupie porównawczej.
• Znajomy przebieg melodii – układ wznoszących się i opadających dźwięków przypominał schematy często występujące w muzyce popularnej.
• Nietypowe przejścia między dźwiękami – niektóre zmiany wysokości dźwięków wyróżniały te utwory na tle innych melodii.

Różnica w średnim tempie nie była jednak wystarczająco silna statystycznie, aby uznać ją za rozstrzygającą. Badanie nie dowodzi też, że szybka piosenka automatycznie zapętli się w głowie. Pokazuje natomiast, że budowa melodii może mieć znaczenie.

Melodie często pojawiają się w głowie podczas czynności, które nie wymagają intensywnego skupienia. Może to być spacer, sprzątanie, przygotowywanie posiłku czy wykonywanie rutynowych obowiązków.

W badaniu opublikowanym w 2012 roku zespół Victorii Williamson przeanalizował 604 opisy sytuacji, w których uczestnikom mimowolnie przypominały się piosenki. Najczęściej wskazywanym czynnikiem był wcześniejszy kontakt z muzyką, zwłaszcza niedawne lub wielokrotne słuchanie utworu.

Znaczenie miały również skojarzenia pamięciowe, emocje oraz momenty, w których uwaga nie była całkowicie zajęta wykonywanym zadaniem. Czasami wystarczy usłyszeć znajome słowo, zobaczyć określone miejsce lub przypomnieć sobie wydarzenie związane z piosenką.

Nie zawsze więc zapętla się utwór, który najbardziej lubimy. Melodia może powracać dlatego, że niedawno ją słyszeliśmy albo coś w otoczeniu nieświadomie przywołało związane z nią wspomnienie.

W badaniu opublikowanym w 2023 roku w "Quarterly Journal of Experimental Psychology" naukowcy z Queensland University of Technology sprawdzili, jak powtarzanie muzyki wpływa na jej późniejsze przetwarzanie.

W eksperymencie uczestniczyły 44 osoby. Pierwszego dnia słuchały czterech nieznanych wcześniej refrenów. Każdy z nich odtwarzano od jednego do czterech razy, zależnie od przydzielonych warunków eksperymentu.

Następnego dnia uczestnicy wykonywali zadanie polegające na zapamiętywaniu i odtwarzaniu cyfr. Robili to zarówno podczas słuchania muzyki, jak i w ciszy bezpośrednio po jej zakończeniu.

Naukowcy sprawdzali, czy wcześniej usłyszane refreny zakłócają działanie pamięci roboczej. Zakładali, że melodia utrzymująca się w głowie może angażować procesy wykorzystywane również podczas zapamiętywania cyfr.

Większa liczba powtórzeń na ogół wiązała się z silniejszym zakłóceniem wykonywania zadania, choć wyniki różniły się w zależności od utworu. Badanie nie oznacza więc, że każda wielokrotnie słuchana piosenka musi później zapętlać się w głowie.

Nie istnieje jedna metoda skuteczna dla wszystkich. David Silbersweig z Harvard Medical School wskazuje, że pomocne może być skierowanie uwagi na inne zajęcie wymagające skupienia. Czasami lepiej też pozwolić melodii wybrzmieć, zamiast uporczywie próbować ją wyeliminować.

Innym sposobem jest posłuchanie odmiennego utworu, który może zastąpić powtarzającą się melodię.

Co ciekawe, naukowcy z University of Reading sprawdzili również wpływ żucia gumy. W badaniu opublikowanym w 2015 roku przeprowadzili trzy eksperymenty dotyczące mimowolnego przypominania sobie muzyki.

Wyniki pokazały, że żucie gumy ograniczało występowanie niechcianych wspomnień muzycznych. Badacze powiązali ten efekt z zakłóceniem procesów zaangażowanych w wewnętrzne odtwarzanie dźwięków i słów. Nie oznacza to jednak, że metoda będzie równie skuteczna u każdego.

To, że piosenka ciągle chodzi nam po głowie, jest zupełnie normalne. Melodia może wracać przez wiele godzin, zwłaszcza jeśli niedawno jej słuchaliśmy lub kojarzy nam się z konkretnym wydarzeniem. Zwykle po pewnym czasie sama znika z naszych myśli.