Dlaczego dobre pomysły przychodzą pod prysznicem? Co wtedy robi mózg

Badania nad kreatywnością pomagają wyjaśnić takie sytuacje. Znaczenie może mieć przerwa od problemu i zajęcie, które pozostawia przestrzeń na swobodny bieg myśli.

Pod prysznicem wykonujesz znajome ruchy, które zwykle nie wymagają dużego skupienia. Na chwilę odkładasz zadanie, nad którym wcześniej pracowałaś. Twoje myśli mogą wtedy swobodniej przechodzić między tematami, zamiast krążyć wyłącznie wokół jednej próby rozwiązania. To może stworzyć okazję do pojawienia się innego skojarzenia lub nowego podejścia do problemu. Tak naukowcy wyjaśniają "efekt prysznica": znaczenie ma czynność, która trochę zajmuje uwagę, ale pozostawia miejsce na swobodny bieg myśli. Podobne warunki mogą wystąpić podczas spaceru czy pracy w ogrodzie.

Pomysł sprawia wrażenie, jakby przyszedł znikąd, choć wcześniej poświęciłaś problemowi czas. Znasz już jego szczegóły i masz za sobą pierwsze próby. Przerwa może pomóc wrócić do niego z inną propozycją, co pokazano w eksperymencie, w którym proste zajęcie poprawiało późniejsze wyniki dotyczące wcześniej poznanych problemów. Nie trzeba było przez całą przerwę świadomie szukać odpowiedzi.

Mózg nie przestaje wtedy pracować. Badania nad twórczym myśleniem wskazują na współpracę sieci związanych ze spontanicznymi myślami i kontrolowaniem ich przebiegu. Nie zbadano jednak dokładnie tego procesu podczas kąpieli. Prysznic jest przykładem sprzyjającej sytuacji, a nie potwierdzonym sposobem na wywołanie olśnienia.

Mycie włosów czy spłukiwanie piany to znajome czynności, nad którymi zwykle nie trzeba długo się zastanawiać. Przez kilka minut nie czytasz wiadomości i nie reagujesz na powiadomienia. W tle słychać jednostajny szum wody, a wokół niewiele się zmienia. Zdaniem neurobiologa Johna Kouniosa z Drexel University takie warunki mogą sprzyjać swobodniejszemu kojarzeniu myśli. Przestajesz skupiać się wyłącznie na szukaniu odpowiedzi, a w głowie pojawiają się inne wspomnienia i skojarzenia. Czasem któreś z nich podsuwa nowe podejście do problemu. To wyjaśnienie możliwego mechanizmu, nie dowód, że sam szum wody wywołuje kreatywność.

Takie sytuacje zdarzają się również poza łazienką. W badaniu opisanym w "Psychological Science" w 2019 r. pisarze i fizycy przez dwa tygodnie zapisywali swój najbardziej twórczy pomysł danego dnia oraz okoliczności jego pojawienia się. Około jednej piątej tych pomysłów przyszło podczas błądzenia myśli, gdy uczestnicy zajmowali się czymś innym niż praca lub myśleli o sprawach niezwiązanych z pomysłem. Częściej towarzyszyło im poczucie nagłego olśnienia i przełamania wcześniejszego impasu. Nie oznacza to, że były lepsze od pomysłów powstałych przy biurku. Pokazuje jednak, że twórcza myśl może pojawić się także wtedy, gdy uwaga odchodzi od zadania.

Próbujesz napisać wiadomość, zaplanować pracę albo wymyślić rozwiązanie domowego problemu. Rozważasz kolejne możliwości, ale żadna Cię nie przekonuje. Odkładasz sprawę, zajmujesz się czymś innym i dopiero wtedy przychodzi Ci do głowy nowe podejście.

Psychologowie badają takie zjawisko pod nazwą inkubacji. Chodzi o przerwę między próbami rozwiązania problemu, po której wynik może się poprawić. Nie każda przerwa pomaga i nie zawsze pojawia się olśnienie. Badania wskazują jednak, że znaczenie ma sposób spędzenia tego czasu.

Prysznic dobrze obrazuje sytuację, w której wykonujesz znajomą czynność, a myśli zaczynają swobodnie przechodzić od tematu do tematu. Nie musisz planować każdego ruchu ani stale podejmować decyzji. Takie warunki mogą sprzyjać błądzeniu myśli, określanemu w badaniach jako mind-wandering. Podobnie może być podczas spaceru czy spokojnej pracy w ogrodzie. To proponowane wyjaśnienie "efektu prysznica", a nie dowód szczególnego działania samej kąpieli.

Benjamin Baird i współpracownicy sprawdzili, jak różne rodzaje przerwy wpływają na wykonywanie zadania twórczego. W badaniu opublikowanym online 31 sierpnia 2012 r. w "Psychological Science" uczestnicy wymyślali nietypowe zastosowania przedmiotów. Następnie wykonywali zadanie wymagające skupienia, proste zadanie, odpoczywali albo przechodzili do kolejnej próby bez przerwy.

Po prostym zadaniu poprawa wyników dla wcześniej poznanych problemów była większa niż w pozostałych warunkach. Tej sytuacji towarzyszyło też więcej błądzenia myśli. Uczestnicy nie zgłaszali natomiast częstszego celowego rozmyślania o problemie, który mieli później ponownie rozwiązywać.

Proste zajęcie podczas przerwy może pomóc w znalezieniu nowych rozwiązań. Nie wiadomo jednak, czy za poprawę odpowiadało samo błądzenie myśli. Uczestnicy lepiej radzili sobie z problemami, które poznali przed przerwą. Mieli więc już za sobą pierwsze próby i wracali do zadania z nowymi pomysłami.

Co dzieje się w mózgu podczas tworzenia pomysłów? Badania wskazują na udział różnych współpracujących sieci. Jedną z nich jest sieć trybu domyślnego, czyli DMN, związana m.in. ze spontanicznym myśleniem. Znaczenie ma również sieć kontroli wykonawczej, uczestnicząca w kierowaniu uwagą i myśleniem.

W pracy opublikowanej 17 czerwca 2015 r. w "Scientific Reports" naukowcy wykorzystali funkcjonalny rezonans magnetyczny, by obserwować mózg podczas wymyślania nietypowych zastosowań przedmiotów. Wyniki wskazywały na współpracę obszarów związanych ze spontanicznymi procesami myślowymi i kontrolą poznawczą.

Dlatego stwierdzenie, że wystarczy "wyłączyć myślenie", byłoby zbyt proste. Twórcze zadanie może wymagać zarówno pojawiania się skojarzeń, jak i kierowania nimi. Badanie nie dotyczyło osób pod prysznicem, więc nie opisuje dokładnie aktywności mózgu podczas kąpieli. Pokazuje szerszy mechanizm uczestniczący w tworzeniu pomysłów.

W badaniu dotyczącym "efektu prysznica", przedstawionym w 2022 r. w "Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts", uczestnicy szukali nietypowych zastosowań cegły lub spinacza. Podczas przerwy oglądali trzyminutowy film: nudne nagranie składania prania albo bardziej angażującą scenę z komedii "Kiedy Harry poznał Sally".

Podczas angażującego filmu więcej swobodnego błądzenia myśli wiązało się z większą liczbą pomysłów. Podczas nudnego nagrania nie zaobserwowano takiej zależności. Chodziło o liczbę propozycji — nie można na tej podstawie uznać, że wszystkie były lepsze. Eksperyment nie odbywał się też pod prysznicem. Sprawdzał, w jakich warunkach błądzenie myśli może sprzyjać powstawaniu pomysłów.

Jeśli utkniesz przy zadaniu, możesz wykorzystać te ustalenia jako inspirację do własnej próby:

• Najpierw określ problem i spróbuj nad nim popracować.
• Zrób przerwę na prostą, znajomą czynność.
• Nie wymagaj od siebie, by rozwiązanie pojawiło się natychmiast.
• Zapisz pomysł, jeśli przyjdzie Ci do głowy, i oceń go po powrocie do zadania.

Możesz wziąć prysznic, podlać kwiaty albo wyjść na spacer. Potraktuj to jako próbę zmiany warunków pracy. Pomysł, który pojawi się nagle, nadal warto sprawdzić: czy rozwiązuje problem, czy jest wykonalny i czy po chwili zastanowienia wciąż wydaje się dobry.

Źródła do artykułu:

• Irving, Z. i in., "The Shower Effect: Mind Wandering Facilitates Creative Incubation During Moderately Engaging Tasks", Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 2022.
• Baird, B. i in., "Inspired by Distraction: Mind Wandering Facilitates Creative Incubation", Psychological Science, 2012.
• Beaty, R. E. i in., "Default and Executive Network Coupling Supports Creative Idea Production", Scientific Reports, 2015.
• University of Virginia, "Finally, the Real Answer Why Your Best Ideas Come While Showering", 5 października 2022 r.
• Colino, S., "The Science of Why You Have Great Ideas in the Shower", National Geographic, 12 sierpnia 2022 r.