Nie możesz przestać scrollować? Osoby z ADHD częściej tracą poczucie czasu

Naukowcy z austriackiego Graz University of Technology (TU Graz) przeanalizowali, jak osoby z ADHD i bez tego zaburzenia korzystają z platform oferujących krótkie filmy. Interesowało ich nie tylko to, czy użytkownicy lubią polecane materiały, ale przede wszystkim, czy potrafią zakończyć oglądanie wtedy, kiedy zamierzają.

W badaniu uczestniczyły 302 osoby w wieku od 18 do 73 lat. Wśród nich 65 deklarowało diagnozę ADHD postawioną przez specjalistę, 85 samodzielnie identyfikowało u siebie ADHD, a 152 osoby nie zgłaszały tego zaburzenia.

Uczestnicy wypełnili ankietę dotyczącą korzystania z TikToka, Instagram Reels i YouTube Shorts. Odpowiadali na pytania o:

• utratę poczucia czasu,
• trudności z przerwaniem oglądania,
• emocje po zamknięciu aplikacji,
• ocenę trafności rekomendowanych treści.

Najciekawszy wynik dotyczył właśnie rekomendacji. Osoby z ADHD oceniały dopasowanie polecanych filmów do swoich zainteresowań podobnie jak uczestnicy bez ADHD. Różnice między grupami nie były istotne statystycznie.

Nie oznacza to, że algorytmy dobierają każdemu użytkownikowi równie atrakcyjne treści. Badacze analizowali subiektywne oceny uczestników, a nie rzeczywistą skuteczność systemów rekomendacji.

Wyraźne różnice pojawiły się natomiast w odpowiedziach dotyczących kończenia oglądania. Osoby z ADHD znacznie częściej przyznawały, że pozostają w aplikacji dłużej, niż planowały, i trudno im przerwać przewijanie kolejnych nagrań.

W siedmiostopniowej skali mediana oceny trudności z zakończeniem oglądania wynosiła 5 w obu grupach z ADHD, podczas gdy w grupie bez ADHD było to 3.

TikTok, Instagram Reels i YouTube Shorts oferują nieprzerwany strumień krótkich nagrań. Po obejrzeniu jednego filmu wystarczy przesunąć palcem, aby zobaczyć następny. Nie trzeba niczego wyszukiwać ani podejmować decyzji o rozpoczęciu kolejnego materiału.

Systemy rekomendacji dostosowują wyświetlane treści do zachowań użytkownika. W ten sposób platformy podtrzymują zainteresowanie i zachęcają do dalszego oglądania.

Badacze z TU Graz określili połączenie angażujących rekomendacji i trudności z zakończeniem korzystania z aplikacji mianem "engagement trap", czyli pułapki zaangażowania.

Problem pojawia się wtedy, gdy użytkownik chce przestać oglądać, ale kolejne materiały nadal przyciągają jego uwagę. Brakuje naturalnego momentu zakończenia sesji, a decyzja o odłożeniu telefonu wymaga świadomego przerwania czynności.

W przypadku osób z ADHD może to stanowić szczególne wyzwanie. Zaburzenie wiąże się między innymi z trudnościami w kontrolowaniu impulsów, zarządzaniu czasem i samoregulacji.

Uczestnicy z ADHD częściej zgłaszali zjawisko określane jako "time blindness", czyli ślepotę czasową. Polega ono na trudnościach z właściwym odczuwaniem upływu czasu. Osoba może zamierzać obejrzeć kilka filmów, a dopiero później zorientować się, że spędziła w aplikacji znacznie więcej czasu.

Autorzy zwracają uwagę, że problem nie sprowadza się wyłącznie do samodyscypliny. Znaczenie może mieć również sposób zaprojektowania platformy, która nieustannie dostarcza nowe bodźce i nie wymaga od użytkownika podejmowania decyzji o rozpoczęciu kolejnego filmu.

Badanie nie pozwala jednak rozdzielić wpływu poszczególnych funkcji aplikacji od indywidualnych trudności uczestników. Nie przeprowadzono eksperymentu, w którym zmieniano działanie algorytmów i obserwowano zachowanie użytkowników.

Różnice między grupami nie kończyły się na czasie spędzonym przed ekranem.

Osoby z ADHD częściej deklarowały, że po zakończeniu oglądania krótkich filmów odczuwają żal, poczucie winy i frustrację. Częściej oceniały też czas spędzony w aplikacji jako mało wartościowy.

W ankiecie pojawiały się pytania o sytuacje, w których przewijanie filmów zastępowało wcześniej zaplanowane czynności. Uczestnicy z ADHD częściej przyznawali, że przez oglądanie nagrań odkładali inne zadania.

Zgłaszali również gorszy nastrój po dłuższej sesji oglądania w porównaniu z samopoczuciem przed jej rozpoczęciem.

To istotne, ponieważ pokazuje, że trudności mogą dotyczyć nie tylko samego korzystania z aplikacji, ale także późniejszej oceny własnego zachowania.

Ktoś może sięgnąć po telefon na kilka minut odpoczynku, a następnie zauważyć, że nie wykonał zaplanowanych obowiązków lub położył się spać znacznie później. W takiej sytuacji przyjemność z oglądania może ustąpić miejsca frustracji.

Badacze wskazują, że największym problemem może być rozbieżność między zamiarem użytkownika a jego rzeczywistym zachowaniem. Osoba chce zakończyć oglądanie, lecz pozostaje w aplikacji, mimo że miała inne plany.

Trzeba jednak pamiętać, że wyniki oparto na odpowiedziach ankietowych. Naukowcy nie mierzyli rzeczywistego czasu korzystania z aplikacji ani nie sprawdzali, jak zmieniał się nastrój uczestników podczas obserwowanej sesji. Nie weryfikowali również dokumentacji medycznej osób deklarujących diagnozę ADHD i nie zbierali informacji o stosowanych lekach.

Wyniki pokazują więc różnice w doświadczeniach użytkowników, ale nie dowodzą, że krótkie filmy bezpośrednio powodują pogorszenie samopoczucia.

Autorzy badania uważają, że projektowanie platform społecznościowych powinno uwzględniać nie tylko skuteczność przyciągania uwagi, ale również możliwość świadomego zakończenia korzystania z aplikacji.

Uczestnikom przedstawiono kilka propozycji funkcji, które mogłyby ułatwiać kontrolowanie czasu. Były wśród nich ograniczenie liczby filmów wyświetlanych podczas jednej sesji, widoczny licznik czasu, przypomnienia o długości oglądania, obowiązkowe przerwy oraz konieczność ręcznego uruchamiania kolejnego nagrania.

Propozycje spotkały się z pozytywnymi ocenami. Najwyżej oceniano między innymi ograniczenie liczby filmów podczas jednej sesji oraz wymuszone przerwy.

Nie oznacza to jeszcze, że rozwiązania te okazały się skuteczne. Badani oceniali ich opisy, a nie działające funkcje. Aby ustalić, czy rzeczywiście pomagają szybciej odłożyć telefon, potrzebne byłyby kolejne eksperymenty.

Naukowcy postulują projektowanie platform uwzględniające neuroróżnorodność, czyli różnice w funkcjonowaniu poznawczym użytkowników. Ich zdaniem systemy rekomendacji powinny wspierać poczucie kontroli nad czasem, zamiast koncentrować się wyłącznie na utrzymywaniu zainteresowania.

Temat ma również wymiar regulacyjny. 6 lutego 2026 roku Komisja Europejska przedstawiła wstępne ustalenia dotyczące potencjalnego naruszenia aktu o usługach cyfrowych (DSA) przez TikToka w związku z projektowaniem funkcji mogących sprzyjać kompulsywnemu korzystaniu z aplikacji.

10 lipca 2026 roku podobne wstępne ustalenia ogłoszono wobec Instagrama i Facebooka. Zastrzeżenia dotyczyły między innymi nieskończonego przewijania, automatycznego odtwarzania materiałów, powiadomień i spersonalizowanych rekomendacji. Nie były to ostateczne rozstrzygnięcia.

Badanie TU Graz wpisuje się w tę dyskusję, zwracając uwagę na potrzeby osób, którym trudniej kontrolować czas spędzany w cyfrowym środowisku.

Najważniejszy wniosek nie dotyczy więc tego, czy osoby z ADHD oglądają ciekawsze filmy. Dotyczy tego, jak trudno zakończyć oglądanie, gdy platforma stale proponuje kolejny materiał. Autorzy wskazują, że projektanci aplikacji powinni brać odpowiedzialność również za to, czy użytkownik może łatwo i świadomie przerwać korzystanie z serwisu.

Źródła

1. Misirlic V., Mayr G., Lex E., Quantifying the Engagement Trap: Impact of Short-form Video Recommender Systems on Users with ADHD, arXiv, 7 września 2026 r. Badanie przyjęte na konferencję ACM SIGACCESS ASSETS 2026.
2. Graz University of Technology, Kurzvideo-Algorithmen als digitale Falle für Menschen mit ADHS, 8 października 2026 r.
3. Komisja Europejska, Commission preliminarily finds TikTok's addictive design in breach of the Digital Services Act, 6 lutego 2026 r.
4. Komisja Europejska, Commission preliminarily finds the addictive design of Instagram and Facebook in breach of the Digital Services Act, 10 lipca 2026 r.