Jakie mechanizmy obronne stosuje mózg osoby uzależnionej?

Nałóg zazwyczaj rozwija się u osób, które odczuwają silny lęk i zmagają się z ogromnym poczuciem winy. Ludzie zaczynają zażywać substancje psychoaktywne, uprawiać hazard lub decydują się na picie alkoholu, aby unikać trudnych emocji. Wystarczy, że pojawi się silne rozdrażnienie, np. spowodowane kłótnią w związku czy w pracy, by chory potraktował je jako usprawiedliwienie dla kontynuowania swojego nałogu. Wiele osób robi to, mimo że zdaje sobie sprawę z negatywnych konsekwencji. Mechanizmy obronne ratują psychikę chorego przed całkowitym rozpadem, choć jednocześnie pogłębiają nałóg.

Racjonalizacja pozwala chorym tłumaczyć swoje postępowanie, podczas gdy projekcja sprawia, że zaczynają obwiniać innych za własne niepowodzenia i błędy. Zamiast zmierzyć się z problemem, wolą oni wypierać oczywiste objawy uzależnienia. Ignorują przy tym fakt, że mechanizm nałogowego regulowania emocji przejął całkowitą kontrolę nad ich życiem. U niektórych uzależnionych do głosu dochodzi intelektualizacja, która sprawia, że uciekają w chłodną analizę różnych teorii, aby odciąć się od własnego bólu i trudnych emocji.

• Racjonalizacja – polega na logicznym tłumaczeniu zachowań nałogowych tak, aby wydawały się w pełni normalne i usprawiedliwione.
• Projekcja – przypisywanie własnych wad, agresji lub intencji innym osobom, co odwraca uwagę od własnej winy.
• Zaprzeczanie – stanowi całkowite odrzucanie faktów i nieprzyjmowanie do wiadomości, że problem w ogóle istnieje.

Kiedy osoba uzależniona korzysta z mechanizmu iluzji i zaprzeczania, zamyka się w wyimaginowanym przez siebie świecie, w którym wszystko znajduje się pod kontrolą. Zaczyna uporczywie zaprzeczać oczywistym faktom dotyczącym swojego zachowania. W ten sposób może uciekać przed bolesnym zderzeniem z rzeczywistością. Zbudowany świat iluzji pozwala na utrzymanie wewnętrznej równowagi kosztem realnego życia. Każda próba zwrócenia uwagi na problem spotyka się z natychmiastowym oporem i tworzeniem kolejnych kłamstw.

Gdy osoba uzależniona traci racjonalny punkt widzenia, zakłóca to postrzeganie rzeczywistości i obniża zdolność podejmowania decyzji adekwatnych do sytuacji. Silny głód alkoholowy czy hazardowy sprawia, że uzależniony nie boi się utraty pracy czy mieszkania. Chcąc go zaspokoić, ignoruje masę negatywnych skutków. Poza tym z powodu uzależnienia od substancji lub czynności mózg funkcjonuje w trybie przetrwania, gdzie liczy się tylko kolejna dawka dopaminy, jaką zapewnia nałóg. Porcja alkoholu, narkotyku, ruletka w kasynie, kolejna zdrapka czy przygodny seks skutecznie odwraca uwagę od stanu emocjonalnego, z którym chory sobie nie radzi.

• Dysfunkcja kory przedczołowej – prowadzi do impulsywności i problemów z kontrolowaniem własnych pragnień.
• Przejęcie układu nagrody – sprawia, że naturalne źródła radości przestają cieszyć, ustępując miejsca nałogowi.
• Zaburzenia pamięci i koncentracji – utrudniają codzienne funkcjonowanie zawodowe i budowanie trwałych relacji.

Działanie mechanizmów obronnych osoby uzależnionej może utrudniać każdą próbę pomocy. Z tego powodu terapia w ośrodku leczenia uzależnień skupia się przede wszystkim na rozbijaniu tych psychologicznych murów w bezpiecznych warunkach. Takie podejście specjalisty pozwala pacjentowi zobaczyć prawdę o sobie.

• Praca z oporem – terapeuta pomaga zauważyć mechanizmy bez oceniania, co buduje bezpieczną przestrzeń do zmiany.
• Odzyskiwanie kontaktu z emocjami – pacjent uczy się czuć pełną gamę emocji bez konieczności natychmiastowego uciekania w nałóg.
• Odbudowa relacji z otoczeniem – nauka szczerości wobec siebie i bliskich staje się fundamentem nowego życia.

Gdy mechanizmy obronne u osób uzależnionych ulegają osłabieniu, niekiedy pojawia się impuls do rozpoczęcia terapii uzależnień. Człowiek pogrążony w nałogu wreszcie zaczyna rozumieć, że uzależnienie to choroba, z którą nie trzeba walczyć w samotności. Terapeuta uzależnień pomaga radzić sobie z trudnymi emocjami w sposób adaptacyjny. Pokazuje też pacjentowi zdrowe metody, które pozwalają regulować nastrój, a tym samym odzyskać trzeźwość i wewnętrzny spokój.

• Psychoterapia indywidualna i grupowa – pozwala odkryć źródła cierpienia i przepracować trudne doświadczenia z przeszłości.
• Farmakoterapia wspierająca – w niektórych przypadkach leki przeciwlękowe pomagają wyciszyć układ nerwowy.
• Grupy wsparcia typu Anonimowi Alkoholicy – dają poczucie wspólnoty i zrozumienia ze strony osób zmagających się z podobnym problemem.

Więcej informacji nt. terapii uzależnień znajdziesz, klikając w link: https://empatio.pl/uslugi/terapia-uzaleznien/

Proces wymaga czasu, ponieważ psychika potrzebuje miesięcy pracy, aby uzależniony poczuł się na tyle bezpiecznie, by skonfrontować się z rzeczywistością. Osoba zmagająca się z nałogiem stopniowo rozpoznaje własne schematy, regularnie uczęszczając na terapię. Pamiętaj, że każdy ma własne tempo zdrowienia.

Rodzina często próbuje ratować chorego za wszelką cenę, chroniąc go przed konsekwencjami nałogu. Niestety, postępując w ten sposób, nieświadomie podtrzymuje nałóg. Z tego względu edukacja bliskich jest kluczowa.

Mózg broni się przed ogromnym poczuciem winy i wstydu. Zaprzeczanie stanowi tarczę, która chroni przed psychicznym załamaniem. Aby przełamać ten mechanizm obronny, chory potrzebuje ogromnego wsparcia.

Leki wspomagają proces leczenia, wyciszają stany lękowe i depresyjne. Nie zastępują jednak profesjonalnej psychoterapii uzależnień, lecz jedynie ułatwiają konfrontację z rzeczywistością.

1. Bętkowska-Korpała B.; Diagnoza i psychoterapia uzależnień, cz. 1; PZWL, 2026
2. Bętkowska-Korpała B.; Diagnoza i psychoterapia uzależnień, cz. 2; PZWL, 2026
3. Miller P. M.; Terapia uzależnień: metody oparte na dowodach naukowych; Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2022

EmPATIO Magdalena Romaszko
al. Architektów, nr 10, lok. 3
54-115 Wrocław

Rejestracja
+48 535 989 536
rejestracja@empatio.pl
https://empatio.pl/kontakt/

Zdjęcia: Freepik