Izotoniki a mózg. Czy napój dla sportowców naprawdę pomaga w koncentracji?

Mózg nie działa w oderwaniu od reszty ciała. Żeby sprawnie pracować, potrzebuje prawidłowego nawodnienia, dopływu krwi, odpowiedniej temperatury ciała, glukozy i równowagi elektrolitów. Gdy któryś z tych elementów zaczyna się rozjeżdżać, pierwsze sygnały bywają bardzo codzienne: senność, ból głowy, rozdrażnienie, gorsze skupienie albo poczucie, że proste zadanie wymaga więcej wysiłku niż zwykle.

Właśnie tu pojawia się temat izotoników. Te napoje zaprojektowano po to, by podczas wysiłku uzupełniać wodę, sód i węglowodany. Nie są „paliwem dla mózgu” w sensie cudownego środka na koncentrację. Mogą jednak pomóc pośrednio, jeśli problemem jest długi trening, upał, intensywne pocenie się albo spadek dostępnej energii.

To ważne rozróżnienie. Izotonik nie zrobi z niewyspanego człowieka mistrza skupienia. Nie zastąpi posiłku, odpoczynku ani snu. Ale w konkretnych warunkach może zmniejszyć koszt, jaki wysiłek i odwodnienie nakładają na głowę.

Wpływ odwodnienia na mózg nie jest tylko marketingowym hasłem. W metaanalizie opublikowanej w 2018 r. w „Medicine & Science in Sports & Exercise” oceniono badania dotyczące odwodnienia i funkcji poznawczych. Wniosek był ostrożny, ale wyraźny: odwodnienie może pogarszać wykonanie zadań poznawczych, szczególnie tych związanych z uwagą, funkcjami wykonawczymi i koordynacją ruchową.

To nie oznacza, że po jednym suchym poranku człowiek „traci pamięć”. Efekt zależy od stopnia odwodnienia, temperatury, wysiłku, czasu trwania zadania i tego, czy badana osoba jest zdrowa, wytrenowana, młoda czy starsza. Mózg potrafi sporo kompensować. Czasem człowiek nadal wykona test poprawnie, ale będzie go to kosztowało więcej wysiłku.

Ciekawe są też badania nad łagodnym odwodnieniem. W badaniu Matthew S. Ganio i współpracowników z 2011 r. u młodych mężczyzn łagodne odwodnienie bez przegrzania wiązało się z gorszą czujnością, słabszą pamięcią roboczą, większym napięciem, lękiem i zmęczeniem. Rok później Lawrence E. Armstrong i współpracownicy opisali podobny problem u młodych kobiet. Przy odwodnieniu na poziomie 1,36 proc. masy ciała uczestniczki zgłaszały gorszy nastrój, ból głowy, niższą koncentrację i większe poczucie trudności zadania.

To jest mocny punkt do zapamiętania. Odwodnienie nie zawsze najpierw odbiera siłę mięśniom. Czasem wcześniej zmienia samopoczucie i skupienie.

W większości spokojnych sytuacji zwykła woda jest najlepszym wyborem. Jeśli siedzisz przy komputerze, idziesz na krótki spacer, robisz lekki trening albo po prostu czujesz pragnienie w ciągu dnia, izotonik zwykle nie jest potrzebny. Woda, normalne posiłki i rozsądna ilość soli w diecie u większości osób wystarczają do utrzymania równowagi płynów i elektrolitów.

Problem zaczyna się wtedy, gdy organizm traci dużo płynu w krótkim czasie. Dotyczy to dłuższego biegu, jazdy na rowerze, intensywnego treningu w gorącej sali, pracy fizycznej w upale albo sytuacji, w której człowiek bardzo mocno się poci. Wtedy sama woda bywa dobra, ale nie zawsze wystarczająca. Pot traci nie tylko wodę, lecz także sód. Długi wysiłek zużywa też zapasy energii, a mózg bardzo nie lubi połączenia gorąca, zmęczenia i spadku dostępnej glukozy.

Dlatego izotonik ma największy sens nie jako codzienny napój „na lepszą głowę”, ale jako narzędzie na konkretne warunki: długi wysiłek, upał, intensywne pocenie się i potrzebę uzupełnienia zarówno płynów, jak i węglowodanów.

Wiele reklam sugeruje, że najważniejsze są elektrolity. Sód rzeczywiście ma znaczenie, bo pomaga zatrzymywać płyny i wspiera prawidłowe funkcjonowanie organizmu podczas intensywnego pocenia. Ale w kontekście mózgu ciekawy okazuje się także drugi składnik izotoniku: węglowodany.

W badaniu Nathana J. Deminga i współpracowników, opublikowanym w „Journal of Thermal Biology” w 2021 r., uczestnicy przez dwie godziny maszerowali w komorze o temperaturze 33 st. C. Mieli na sobie obciążenie i pili jeden z trzech napojów: wodę, napój z elektrolitami albo napój z elektrolitami i węglowodanami. Po wysiłku sprawdzano m.in. funkcje poznawcze.

Wynik jest bardzo ciekawy. Długi wysiłek w cieple pogarszał wykonanie zadania poznawczego. Same elektrolity nie zatrzymały tego spadku lepiej niż woda. Dopiero napój zawierający elektrolity i węglowodany wyraźnie osłabiał pogorszenie wyniku.

To nie znaczy, że cukier jest „dobry dla mózgu” w każdej sytuacji. Znaczy raczej, że podczas długiego wysiłku w cieple mózg może odczuwać nie tylko odwodnienie, ale też narastające obciążenie całego organizmu i spadek dostępnej energii. Wtedy mała ilość węglowodanów w napoju sportowym może mieć praktyczne znaczenie.

Kto wracał z długiego marszu w gorący dzień, zna to uczucie. Człowiek niby funkcjonuje, ale gorzej podejmuje decyzje, łatwiej się irytuje i trudniej mu zebrać myśli. To nie musi być „lenistwo” ani brak silnej woli. Organizm pracuje wtedy w trybie obciążenia.

Wysoka temperatura podnosi koszt fizjologiczny wysiłku. Serce musi mocniej pracować, ciało próbuje się chłodzić, a pot odprowadza wodę i elektrolity. Jeśli do tego dochodzi długi czas aktywności, mózg zaczyna działać w mniej komfortowych warunkach. Właśnie dlatego odwodnienie, przegrzanie i brak paliwa często dają objawy, które brzmią bardziej psychicznie niż sportowo: znużenie, rozdrażnienie, spadek motywacji, uczucie mgły w głowie.

Izotonik może wtedy pomóc nie dlatego, że ma specjalny składnik „na koncentrację”. Pomaga, bo uzupełnia kilka zwykłych rzeczy naraz: płyn, sód i łatwo dostępne węglowodany. W sporcie to bywa praktyczne. W zwykłym dniu bez intensywnego wysiłku może być zbędne.

Pomysł brzmi kusząco: skoro odwodnienie szkodzi koncentracji, może izotonik pomoże przy nauce, pracy przed komputerem albo długim dniu w biurze. W praktyce najczęściej wystarczy szklanka wody, posiłek i przerwa od ekranu.

Jeśli ktoś ma normalny dzień, nie poci się intensywnie i nie trenuje długo, napój izotoniczny może być po prostu dodatkowym źródłem cukru i sodu. To szczególnie ważne u osób, które piją takie napoje codziennie „dla energii”. Izotonik to nie to samo co napój energetyczny, ale wiele gotowych produktów nadal dostarcza kalorii, słodzików, kwasów i dodatków smakowych. Z punktu widzenia mózgu nie jest to automatycznie lepsze niż woda.

Jest jeszcze jeden haczyk. Gdy człowiek sięga po słodki napój, bo jest zmęczony, może mylić przyczynę problemu. Czasem nie chodzi o elektrolity, tylko o niedospanie, zbyt długą pracę bez przerwy, zbyt mały posiłek, stres albo zwykłe pragnienie. Wtedy izotonik nie rozwiązuje problemu. Tylko przykrywa go smakiem.

Na odwodnienie warto uważać szczególnie u osób starszych, bo z wiekiem pragnienie może być słabsze, a ryzyko odwodnienia większe. Znaczenie mają też niektóre leki, zwłaszcza moczopędne, choroby przewlekłe, biegunka, wymioty, gorączka i upały. W takich sytuacjach spadek nawodnienia może szybciej odbić się na samopoczuciu, ciśnieniu, zawrotach głowy i jasności myślenia.

Niepokojące sygnały to m.in. silne pragnienie, ciemny mocz, rzadsze oddawanie moczu, suchość w ustach, ból głowy, zawroty głowy, nietypowa senność i splątanie. Przy nasilonych objawach, chorobie przewlekłej, starszym wieku albo odwodnieniu po wymiotach i biegunce nie warto eksperymentować z napojami sportowymi. Lepiej skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą, bo czasem potrzebne są doustne płyny nawadniające o innym składzie niż typowy izotonik sportowy.

Izotoniki mogą mieć sens, ale ich działanie jest dużo mniej magiczne, niż sugerują reklamy. Nie poprawiają inteligencji, nie zastępują snu i nie sprawią, że mózg nagle zacznie działać na wyższych obrotach. Mogą za to pomóc wtedy, gdy mózg zaczyna płacić cenę za odwodnienie, przegrzanie i długi wysiłek.

Jeśli trening trwa krótko, a dzień jest zwyczajny, najczęściej wygrywa woda. Jeśli wysiłek jest długi, intensywny, odbywa się w upale i kończy się mokrą koszulką, izotonik może być rozsądnym narzędziem. Zwłaszcza wtedy, gdy zawiera nie tylko elektrolity, ale też umiarkowaną ilość węglowodanów.

Najlepsza zasada jest prosta: pij wodę na co dzień, a izotonik zostaw na sytuacje, w których organizm naprawdę traci dużo płynu i energii. Mózg nie potrzebuje kolorowego napoju. Potrzebuje, żeby ciało nie musiało walczyć jednocześnie z pragnieniem, gorącem i zmęczeniem.