Żuchwa jest połączona z czaszką tuż obok miejsca, w którym boli głowa
Stawy skroniowo-żuchwowe znajdują się po obu stronach głowy, tuż przed uszami. Łączą żuchwę z kością skroniową czaszki i pracują niemal bez przerwy: kiedy mówisz, jesz, przełykasz, ziewasz czy zaciskasz zęby.
Razem ze stawami działają mięśnie żucia, w tym mięsień skroniowy rozciągający się po bocznej powierzchni czaszki oraz mięsień żwacz znajdujący się przy żuchwie.
Nic więc dziwnego, że problem w tej okolicy może być odczuwany nie tylko jako ból szczęki. Zaburzenia skroniowo-żuchwowe, określane jako TMD, obejmują ponad 30 różnych problemów dotyczących stawów oraz mięśni odpowiedzialnych za ruch żuchwy. Mogą powodować ból żuchwy i twarzy, ograniczenie otwierania ust czy bolesne trzaski. W klasyfikacji amerykańskiego National Institute of Dental and Craniofacial Research osobną kategorię stanowią również bóle głowy związane z TMD.
Dlaczego ból żuchwy może być odczuwany w głowie?
Tutaj do gry wchodzi mózg i układ nerwowy.
Znaczna część czucia z twarzy, zębów, jamy ustnej i struktur żuchwy dociera do ośrodkowego układu nerwowego za pośrednictwem nerwu trójdzielnego, czyli piątego nerwu czaszkowego. Ten sam układ ma ogromne znaczenie w powstawaniu bólu migrenowego.
Sygnały bólowe pochodzące z różnych struktur twarzy i głowy spotykają się więc w powiązanych drogach nerwowych. To jedna z przyczyn, dla których źródło bólu nie zawsze znajduje się dokładnie tam, gdzie go czujemy.
W przewlekłych zaburzeniach bólowych sytuacja może stać się jeszcze bardziej skomplikowana. Wielokrotnie pobudzany układ nerwowy może zwiększać swoją wrażliwość na bodźce. Zjawisko to nazywane jest sensytyzacją obwodową i centralną i jest badane zarówno w migrenie, jak i w bolesnych zaburzeniach skroniowo-żuchwowych. Badacze wskazują je jako jeden z możliwych mechanizmów wyjaśniających częste współwystępowanie obu problemów.
Nie oznacza to jednak, że problem z żuchwą „wywołuje migrenę” u każdej osoby. Zależność może działać w obie strony.
Migrena i problemy z żuchwą często występują razem
W przeglądzie systematycznym z metaanalizą opublikowanym w 2024 roku przeanalizowano występowanie zaburzeń skroniowo-żuchwowych u osób z migreną oraz napięciowymi bólami głowy. Autorzy stwierdzili, że oba rodzaje pierwotnego bólu głowy wiązały się ze zwiększonym prawdopodobieństwem występowania bolesnych TMD, szczególnie tych obejmujących mięśnie żucia.
To ważne rozróżnienie. Ból głowy i ból żuchwy mogą mieć wspólne mechanizmy, wzajemnie się nasilać albo występować równocześnie, ale samo współwystępowanie nie dowodzi, że jeden problem wywołał drugi.
Podobnie wygląda sytuacja z bruksizmem. Silne zaciskanie lub zgrzytanie zębami może przeciążać mięśnie żucia i wiązać się z bólem szczęki oraz głowy. NIDCR wymienia ból głowy wśród możliwych skutków nasilonego bruksizmu. Jednocześnie współczesne badania nie sprowadzają bruksizmu wyłącznie do nieprawidłowego ustawienia zębów.
A gdzie w tym wszystkim znajduje się wada zgryzu?
Wada zgryzu oznacza, że górne i dolne zęby nie kontaktują się w prawidłowy sposób. Może obejmować m.in. zgryz krzyżowy, otwarty, głęboki, przodozgryz czy tyłozgryz.
Intuicyjnie łatwo założyć, że nieprawidłowe ustawienie zębów zmienia pracę żuchwy, przeciąża mięśnie i w końcu prowadzi do bólu głowy. Przez lata właśnie w ten sposób tłumaczono część dolegliwości skroniowo-żuchwowych.
Dzisiaj naukowcy są znacznie ostrożniejsi.
NIDCR podkreśla, że badania nie potwierdzają przekonania, iż „zły zgryz” jest ogólną przyczyną zaburzeń skroniowo-żuchwowych. Nie ma też dobrych dowodów, że trwałe zmienianie zgryzu jest skuteczną metodą leczenia TMD.
Nie oznacza to, że ustawienie szczęk i zębów jest zupełnie bez znaczenia. Poszczególne nieprawidłowości mogą wpływać na sposób gryzienia, żucia i prowadzenia żuchwy. Nowsza metaanaliza wykazała również częste współwystępowanie TMD u osób z wadami zgryzu, ale wyniki poszczególnych badań bardzo mocno się różniły. Takie dane pokazują związek statystyczny, a nie dowodzą prostego mechanizmu: wada zgryzu → TMD → ból głowy.
Dlatego wadę zgryzu warto diagnozować i leczyć z powodów stomatologicznych i funkcjonalnych, ale nie należy obiecywać, że samo wyprostowanie zębów usunie nawracające bóle głowy.
Kiedy można podejrzewać, że ból głowy ma związek z żuchwą?
Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy ICHD-3 rzeczywiście wyróżnia ból głowy przypisywany zaburzeniom skroniowo-żuchwowym.
Charakterystyczną wskazówką jest to, że ból zmienia się lub nasila podczas czynności angażujących żuchwę. Może więc pojawiać się podczas żucia, szerokiego otwierania ust, zaciskania zębów albo innych ruchów szczęki. Podczas badania znajomy ból może zostać wywołany także uciskiem mięśnia skroniowego lub ruchem żuchwy.
Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na połączenie kilku objawów:
- ból w skroniach pojawiający się razem z bólem żuchwy;
- uczucie zmęczonych lub napiętych mięśni szczęki po przebudzeniu;
- ból nasilający się podczas żucia lub zaciskania zębów;
- ograniczone albo bolesne otwieranie ust;
- bolesne trzaski lub przeskakiwanie w stawie;
- zaciskanie i zgrzytanie zębami;
- tkliwość mięśni przy skroniach i policzkach.
Sam trzask w stawie bez bólu nie musi oznaczać choroby. NIDCR wskazuje, że takie odgłosy są częste i zazwyczaj nie wymagają leczenia.
Dentysta nie zastępuje neurologa przy każdym bólu głowy
Jeżeli ból pojawia się razem z dolegliwościami żuchwy, warto poinformować o nim dentystę. Ocena zgryzu, zębów, mięśni i stawów skroniowo-żuchwowych może pomóc ustalić, czy w obrębie narządu żucia występuje problem wymagający leczenia.
Jednocześnie nawracającego bólu głowy nie należy automatycznie przypisywać zębom czy szczęce. Migrena i napięciowy ból głowy są odrębnymi chorobami, a zaburzenia żuchwy mogą z nimi współistnieć. Właśnie dlatego diagnostyka czasem wymaga współpracy dentysty, fizjoterapeuty, lekarza rodzinnego lub neurologa.
W przypadku TMD współczesne zalecenia preferują początkowo postępowanie zachowawcze. NIDCR przestrzega szczególnie przed pochopnym stosowaniem nieodwracalnych metod, które trwale zmieniają zęby lub zgryz wyłącznie po to, by leczyć dolegliwości skroniowo-żuchwowe.
Zgryz, żuchwa i mózg tworzą jeden układ, ale nie prosty łańcuch przyczyn
Zęby nie są odłączone od reszty organizmu. Żuchwa porusza się dzięki mięśniom przyczepionym do czaszki, a informacje z tej okolicy trafiają do układu nerwowego drogami mocno związanymi z przetwarzaniem bólu twarzy i głowy.
Dlatego problemy z żuchwą rzeczywiście mogą mieć związek z bólem głowy. Najmocniejsze dowody dotyczą jednak bolesnych zaburzeń skroniowo-żuchwowych i napięcia mięśni żucia, a nie samego faktu posiadania wady zgryzu.
Krzywe lub nieprawidłowo kontaktujące się zęby warto więc ocenić u specjalisty, ale przy nawracającym bólu głowy trzeba patrzeć szerzej. Czasem źródłem problemu jest narząd żucia, czasem migrena lub inny pierwotny ból głowy, a czasem oba problemy nakładają się na siebie.
