Naukowcy z Francji przeanalizowali wspomnienia 647 osób, a następnie przeprowadzili eksperymenty na myszach. Wyniki badania opublikowanego 14 lipca 2026 roku w czasopiśmie "PLOS Biology" wskazują, jak mózg tworzy i przechowuje wspomnienia związane z zapachami.
Dlaczego zapachy tak silnie przywołują wspomnienia?
Węch jest ściśle powiązany z obszarami mózgu odpowiedzialnymi za pamięć i emocje. Informacje o zapachach trafiają najpierw do opuszki węchowej, a następnie do kolejnych struktur, w tym obszarów związanych z przetwarzaniem emocji i zapamiętywaniem doświadczeń. Należą do nich między innymi ciało migdałowate i hipokamp.
To właśnie te połączenia pomagają wyjaśnić, dlaczego znajomy zapach może przypomnieć nie tylko określone miejsce lub osobę, ale również emocje związane z dawnym wydarzeniem. Wspomnienia wywoływane przez zapachy często są szczególnie wyraziste i mają silny ładunek emocjonalny.
Badania nad pamięcią autobiograficzną wykazały, że wspomnienia przywoływane przez zapachy często pochodzą z pierwszych dziesięciu lat życia. Inaczej jest w przypadku obrazów i dźwięków, które częściej przywołują wydarzenia z drugiej i trzeciej dekady życia.
Zjawisko to określa się mianem efektu Prousta. Nazwa pochodzi od francuskiego pisarza Marcela Prousta, który w powieści "W poszukiwaniu straconego czasu" opisał wspomnienia z dzieciństwa wywołane smakiem i zapachem magdalenki zanurzonej w herbacie.
647 osób przypomniało sobie zapachy z dzieciństwa
Naukowcy z Lyon Neuroscience Research Center we Francji postanowili sprawdzić, dlaczego wspomnienia zapachowe mogą utrzymywać się przez wiele lat. Wyniki opublikowali 14 lipca 2026 roku w czasopiśmie "PLOS Biology". Wśród autorów znaleźli się Jules Dejou, Anne Didier i Nathalie Mandairon.
Pierwszym etapem badania była ankieta przeprowadzona wśród 647 dorosłych osób w wieku od 18 do 85 lat. Uczestników poproszono o przypomnienie sobie najwcześniejszego zapachu, który miał dla nich szczególne znaczenie. Następnie oceniali emocje związane z tym wspomnieniem oraz częstotliwość powtarzania się sytuacji, w której dany zapach występował.
Najsilniej ze wspomnieniami wiązały się pozytywne emocje, przede wszystkim przyjemność i radość. Nieco słabsze było zaskoczenie, natomiast strach, smutek, złość i obrzydzenie uzyskiwały niższe oceny. Uczestnicy oceniali również przyjemność samego zapachu. Średnia wyniosła 7,1 punktu w dziewięciostopniowej skali, co wskazywało na przewagę przyjemnych skojarzeń.
Badacze ustalili także, jak często powtarzały się wydarzenia związane z najwcześniejszym wspomnieniem zapachowym. Aż 73,1 proc. uczestników wskazało, że dana sytuacja wystąpiła więcej niż pięć razy. Kolejne 13,4 proc. przypomniało sobie wydarzenia powtarzające się od dwóch do pięciu razy, a 13,4 proc. wskazało pojedyncze doświadczenie.
Wyniki sugerują, że powtarzające się przyjemne doświadczenia związane z określonym zapachem mogą odgrywać ważną rolę w powstawaniu trwałych wspomnień.
Naukowcy sprawdzili, jak zapach zostaje zapisany w mózgu
Na podstawie wyników ankiety francuscy naukowcy przygotowali eksperyment na młodych myszach. Chcieli sprawdzić, jakie mechanizmy odpowiadają za zapamiętywanie zapachu poznanego we wczesnym okresie życia.
Jedna grupa zwierząt przebywała w urozmaiconym otoczeniu wyposażonym między innymi w tunele, drabinki, kołowrotki i schronienia. Warunki te zachęcały myszy do aktywności i kontaktów społecznych. W tym otoczeniu zwierzęta pięciokrotnie miały kontakt z atrakcyjnym dla nich zapachem. Każda sesja trwała dwie godziny.
Druga grupa poznawała ten sam zapach w zwykłej klatce, bez dodatkowego urozmaicenia.
Kiedy myszy dorosły, naukowcy ponownie zaprezentowali im znajomy zapach. Okazało się, że zwierzęta, które wcześniej poznawały go w przyjemnym otoczeniu, wykazywały wobec niego większą preferencję niż myszy z grupy kontrolnej.
Reakcja dotyczyła konkretnego zapachu poznanego we wczesnym okresie życia. Podobnego efektu nie zaobserwowano w przypadku innego, nieznanego wcześniej przyjemnego zapachu.
Wyniki wskazywały, że zwierzęta zapamiętały nie tylko sam bodziec zapachowy, ale również jego związek z pozytywnym doświadczeniem.
Ważną rolę odgrywają komórki nerwowe powstałe tuż po narodzinach
W kolejnym etapie naukowcy przyjrzeli się opuszce węchowej, czyli strukturze mózgu, do której trafiają informacje o zapachach. Szczególnie interesowały ich neurony powstałe u myszy w pierwszym dniu życia.
Badacze odkryli, że podczas ponownego kontaktu z zapachem zapamiętanym w dzieciństwie komórki te wykazywały zwiększoną aktywność. Dotyczyło to zwierząt, które wcześniej poznawały zapach w przyjemnym otoczeniu.
Aby sprawdzić znaczenie tych neuronów, naukowcy wykorzystali metodę pozwalającą czasowo ograniczyć ich aktywność za pomocą światła. Gdy komórki zostały wyciszone, myszy wykazywały mniejsze zainteresowanie zapachem z dzieciństwa, a ich preferencja wobec niego osłabła.
Oznacza to, że neurony powstałe tuż po narodzinach uczestniczyły w przywoływaniu wspomnienia zapachowego w dorosłym życiu myszy. Ich wyciszenie nie powodowało natomiast podobnej zmiany reakcji na nowy zapach.
Odkrycie wskazuje, że opuszka węchowa może uczestniczyć nie tylko w odbieraniu informacji o zapachach, ale również w przechowywaniu śladów pamięciowych związanych z wczesnymi doświadczeniami.
Co sprawia, że wspomnienie zapachu utrzymuje się przez lata?
Naukowcy przeanalizowali następnie aktywność 27 obszarów mózgu związanych z węchem, pamięcią, emocjami i układem nagrody. Chcieli ustalić, czy wspomnienie zapachu wpływa na współpracę między tymi strukturami.
U młodych dorosłych myszy, które w dzieciństwie poznawały zapach w przyjemnym otoczeniu, zaobserwowano silniejsze powiązania aktywności między obszarami związanymi z pamięcią i nagrodą. Nie stwierdzono natomiast ogólnego wzrostu aktywności we wszystkich analizowanych strukturach.
W dalszej części eksperymentu badacze sprawdzili, jak pamięć zapachu zmienia się wraz z wiekiem. Okazało się, że ponowny kontakt ze znajomym zapachem był ważny dla utrzymywania tego wspomnienia u starszych myszy.
Zmieniały się jednak mechanizmy uczestniczące w jego przywoływaniu. Neurony powstałe tuż po narodzinach nie odgrywały już tak istotnej roli jak u młodych dorosłych zwierząt. Większe znaczenie miały natomiast powiązania między obszarami układu limbicznego, uczestniczącego między innymi w przetwarzaniu emocji i pamięci.
Wyniki wskazują, że wraz z wiekiem mózg może wykorzystywać inne połączenia do podtrzymywania wspomnień zapachowych. Naukowcy zaobserwowali również, że powtarzający się kontakt ze znajomym zapachem pomagał zachować pamięć o nim.
Badanie pozwoliło lepiej zrozumieć biologiczne podstawy wspomnień związanych z wczesnym okresem życia. Ankieta pokazała, że ludzie często kojarzą zapachy z powtarzającymi się, przyjemnymi doświadczeniami z dzieciństwa. Eksperymenty na myszach wskazały natomiast komórki nerwowe i połączenia między obszarami mózgu, które mogą uczestniczyć w tworzeniu i utrzymywaniu takich wspomnień.
Dejou J., Athanassi A., Brunel T., Thevenet M., Didier A., Mandairon N., "Positive early-life olfactory memory is rooted in the olfactory bulb and triggers large-scale changes beyond the olfactory system", PLOS Biology, 14 lipca 2026 r., DOI: 10.1371/journal.pbio.3003845.
